Piyasaların ve Kaderin Ritmi
Hayatta bazen işler yolunda gidiyor gibi görünür. Borsaya girersin, fiyatlar düşer. Çıkarsın, yükselir. Altın alırsın, değer kaybeder. Bitcoin’e adım attığın an grafik tersine döner.
Çoğumuz bunu talihsizlik, piyasa manipülasyonu ya da basit bir zamanlama hatası olarak açıklar geçeriz.
Peki, gerçekten yalnızca tesadüf müdür?
Yoksa insanın kendi hayatında tekrar tekrar karşılaştığı bazı döngülerin, geçmişten taşıdığı görünmez hikâyelerle de bir ilişkisi olabilir mi?
GÖRÜNMEYEN SENARYO: FİX’İN TUZAĞI
Finansal piyasaların iniş çıkışları ile bireysel kaderimiz arasında doğrudan bir nedensellik kuramayız. Ancak insanın risk alma, kazanma, kaybetme ve başarı karşısında gösterdiği davranışları anlamaya çalışırken aile geçmişine bakabiliriz.
Aile dizimi yaklaşımında karşımıza çıkan kavramlardan biri de görünmez sadakattir.
Geçmişte yaşanmış, aile içinde konuşulmamış ya da üzeri örtülmüş olaylar, sonraki kuşakların dünyayı algılama biçimlerini etkileyebilir.
Örneğin:
- Mirastan haksız biçimde dışlanmış bir ata,
- İftirayla itibarı zedelenmiş bir aile büyüğü,
- Servetini bir gecede kaybetmiş bir hane reisi,
- Utanç, suçluluk veya acı nedeniyle görünmez kılınmış bir aile hikâyesi…
Bu olayların kendisi geçmişte kalmış olabilir. Fakat aile içinde oluşturduğu anlamlar, korkular ve davranış kalıpları yaşamaya devam edebilir.
Burada FİX kavramını bir metafor olarak kullanabiliriz: Sistemde sabitlenmiş, geçmişte kalmış ama bugünün davranışlarına hâlâ yön verebilen bir zaman noktası.
İnsan bazen tam başarıya ulaşacakken geri çekilir. Tam kazanç elde etmişken yanlış bir kararla kaybeder. Fırsatları görür ama değerlendiremez. Kazanmaktan korkar, kaybetmeye ise alışkındır.
Acaba bütün bunlar yalnızca bugünün koşullarıyla mı ilgilidir?
Belki de insan, kendi hikâyesini yaşarken farkında olmadan başka bir hikâyenin izlerini takip ediyordur.
Borsa terminalindeki yeşil ve kırmızı mumlar elbette atalarımızın travmalarının dijital yankıları değildir. Ama bizim o grafiklere bakarken verdiğimiz tepkiler, geçmişten taşıdığımız korkuların ve inançların izlerini barındırabilir.
DEVR-İ ÂLEM: MÜFETTİŞ FİX’İN PEŞİNDE
Jules Verne’in 80 Günde Devr-i Âlem romanındaki Phileas Fogg, dünyayı dolaşırken yalnızca mesafelerle ve zamanla yarışmaz. Müfettiş Fix de sürekli peşindedir.
Fogg kendi yolculuğunu gerçekleştirmeye çalışırken Fix, onu başka bir senaryonun içine çekmeye uğraşır.
Burada edebî bir benzetme yapalım:
Belki de hepimizin hayatında bir Müfettiş Fix vardır.
Bazen bir korku, bazen bir suçluluk duygusu, bazen de geçmişten devraldığımız bir sadakat…
Biz geleceğe doğru ilerlediğimizi zannederken, o bizi geçmişin sabitlenmiş zamanına geri çağırır.
Aynı ilişkiler, benzer kayıplar, tekrar eden başarısızlıklar…
İnsan bir süre sonra kendi kaderini yaşadığını düşünür. Oysa belki de yalnızca tanıdık bir döngüyü tekrar ediyordur.
Ne zaman ki bu tekrar fark edilir, insanın önünde başka bir ihtimal belirir: Geçmişi inkâr etmeden, onunla özdeşleşmeden yaşamak.
YATIRIM MI, YAPTIRIM MI?
İşte burada iki kelime arasındaki küçük ama anlamlı ayrım ortaya çıkar:
YATIRIM: Kendi aklınla, kendi iradenle ve kendi geleceğin için attığın adım.
YAPTIRIM: Farkında olmadan, geçmişten gelen bir korkunun, inancın veya görünmez yükümlülüğün etkisiyle gerçekleştirdiğin davranış.
Birinde geleceğini kurarsın, diğerinde geçmişin hesabını ödersin.
Birinde karar verirsin, diğerinde karar verdiğini zannedersin.
Birinde kendi hayatına yön verirsin, diğerinde başkasının hikâyesini sürdürürsün.
Belki de insanın en önemli yatırımı, parasından önce kendi farkındalığıdır.
DÖNGÜYÜ KIRMAK: KENDİ ZAMANININ EFENDİSİ OLMAK
Peki, bu görünmez döngülerden çıkmak mümkün mü?
Bunun için üç adım üzerinde düşünebiliriz:
- FİX’İ TANIMAK
Hayatında tekrar eden davranışları fark et.
Neden hep benzer ilişkiler yaşıyorum? Neden kazanmaktan korkuyorum? Neden tam işler yoluna girmişken geri çekiliyorum?
Kendine şu soruyu sor:
“Bu davranış gerçekten benim bugünkü tercihim mi, yoksa geçmişten taşıdığım bir inancın devamı mı?”
- GEÇMİŞİ KABUL ETMEK VE YERİNE BIRAKMAK
Atalarının yaşadıklarını anlamak, onların kaderini üstlenmek anlamına gelmez.
Onların kayıplarını telafi etmek, haksızlıklarını yeniden yaşamak veya yarım kalmış hikâyelerini tamamlamak zorunda değilsin.
Şöyle diyebilirsin:
“Senin yaşadıkların sana ait. Acını, hikâyeni ve kaderini görüyorum. Sana saygı duyuyorum. Ama ben kendi hayatımı yaşayacağım.”
- KENDİ RİTMİNİ BULMAK
Geçmişin etkisini fark ettiğinde bugünün kararlarına daha özgür yaklaşabilirsin.
Piyasaları korkuyla değil bilgiyle, ilişkileri alışkanlıkla değil farkındalıkla, geleceği ise geçmişin gölgesiyle değil kendi iradenle değerlendirebilirsin.
Çünkü özgürlük, geçmişi silmek değil; geçmişin bugünü yönetmesine izin vermemektir.
SON SÖZ: GEÇMİŞİN YAPTIRIMINDAN GELECEĞİN YATIRIMINA
Belki de mesele piyasaların bize karşı dönmesi değildir.
Belki de biz, geçmişin sabitlediği bir zamanda geleceğe yatırım yapmaya çalışıyoruz.
Oysa insan, atalarının kaybettiklerini kazanmak zorunda değildir.
Her miras devralınmaz. Her hesap torunlar tarafından kapatılmaz. Her acı kuşaktan kuşağa taşınmak zorunda değildir.
Bazen özgürlük, geçmişe duyulan sadakati bırakıp kendi geleceğine yatırım yapmaktır.
Geçmişin yaptırımını ödemekten vazgeçmeden geleceğe yatırım yapamazsın.
Çünkü zaman akar.
Mesele, senin hâlâ nerede sabit kaldığındır.
Dostluk ve Sevgi ile,
DeğerSezaiŞahinbey
