Bir şey dikkatimi çekiyor.
İnsanlar yeni bir şey öğrenmek istediklerini sık sık söylüyorlar.
Yeni bir dil…
Bir enstrüman…
Bir yazılım…
Bir spor…
Ama çok azı, öğrenmenin gerektirdiği çabaya razı oluyor.
Çünkü hepimiz bilmenin verdiği özgüveni seviyoruz.
Öğrenmenin verdiği kırılganlığı ise pek sevmiyoruz.
“Bildiğini sanan öğrenemez. Bildiğinden emin olan ise öğrenmez. Öğrenen ise henüz bellemediğini kabul edebilen insandır.”
Bellemek demişken; Bellemek: Bilgiyi veya beceriyi zihne işlemek, kalıcı hâle getirmek. Daha aktif ve süreç odaklıdır. TDK’de “öğrenip akılda tutmak, ezberlemek” diye geçer.
Bugün tarihin en bilgili insanları değiliz; ama tarihin bilgiye en kolay ulaşan insanlarıyız.
Birkaç saniye içinde cebimizden bir ansiklopedi çıkarabiliyor, dünyanın en iyi üniversitelerinin derslerini izleyebiliyor ve yapay zekâya aklımıza takılan her soruyu anında sorabiliyoruz. Buna rağmen büyük bir çelişkiyle karşı karşıyayız: Bilgi arttıkça öğrenme derinleşmiyor. Tam tersine, çoğu zaman yüzeyselleşiyor. Çünkü bilgiye ulaşmak kolaylaştı; fakat öğrenmeye katlanmak zorlaştı.
- Öğrenmek Neden Bu Kadar Zor?
Çünkü öğrenmek yalnızca zihinsel bir faaliyet değil, aynı zamanda psikolojik bir süreçtir.
- Zihinsel maliyet: Yeni bir şey öğrenirken beynimiz, sahip olduğu mevcut zihinsel şemaları değiştirmek zorundadır. Bu durum enerji ister. İnsan beyni ise evrimsel olarak enerjiyi korumaya eğilimlidir; bu yüzden alışılmış düşünceler rahat, yeni düşünceler yorucudur.
- Nörolojik yeniden inşa: Nörobilim bize gösteriyor ki öğrenme sırasında yalnızca yeni sinaptik bağlantılar kurulmaz; eski bağlantılar da yeniden düzenlenir. Öğrenmek, beynin kendisini yeniden inşa etmesidir.
İşte bu yüzden öğrenmek yorucudur ve tam da bu nedenle değerlidir.
- Bilmek Egoyu Besler, Öğrenmek Egoyu Sınar
Bilmek hoşumuza gider çünkü güven verir. İnsan “Bunu biliyorum” dediğinde yalnızca bilgisini değil, kimliğini de korur.
Öğrenmek ise tam tersini talep eder: “Henüz tam bilmiyorum.”
Belki de insanın söylemekte en zorlandığı cümle budur. Çünkü bu cümle egonun konforunu bozar; yanlış yapmayı, eksik kalmayı, soru sormayı, acemi görünmeyi kabullenmeyi gerektirir. Oysa gerçek öğrenme tam olarak burada başlar.
Dunning–Kruger Paradoksu
Psikolojide bu durumun çok net bir karşılığı vardır:
- Bir konuda az şey bilen insanlar, çoğu zaman bilgilerini olduğundan fazla değerlendirir.
- Gerçek uzmanlar ise ne kadar çok şey bilmediklerinin farkında oldukları için daha temkinli konuşurlar.
Bilgi arttıkça kibir değil, tevazu büyür. Çünkü ufuk genişledikçe bilinmeyenlerin büyüklüğü de görünmeye başlar. Bilgeliğin başlangıcı belki de “Bilmiyorum” diyebilmektir.
- Çocuklar, Neden Öğrenmekten Kaçıyor Gibi Görünür?
Çocukların büyük bölümü öğrenmekten kaçmaz; başarısız görünmekten kaçar.
- Yanlış cevap vermekten,
- Yargılanmaktan,
- Karşılaştırılmaktan kaçar.
Eğer öğrenme, sürekli performans gösterme zorunluluğuna dönüşürse merak yavaş yavaş yerini kaygıya bırakır. Oysa merak öğrenmenin yakıtı, kaygı ise frenidir.
- Bilginin Değil, Öğrenmenin Çağı
- Eskiden bilgiye ulaşmak zordu; bugün doğru soruyu sormak zor.
- Eskiden ezberleyen kazanıyordu; bugün öğrenmeyi öğrenen kazanacak.
Yapay zekâ bilgiye saniyeler içinde ulaşabiliyorken, insanı farklı kılacak olan şey bilgi birikimi değil, öğrenebilme çevikliği olacaktır. Geleceğin en önemli becerisi, yeni bilgiye hızla uyum sağlayabilmektir.
- Öğrenmek Bir Kimliktir
Öğrenmek okul sıralarında başlayan ve diplomayla biten bir süreç değildir; insanın hayatla kurduğu ilişkinin adıdır.
- Yeni bir dil öğrenmek,
- Bir enstrüman çalmak,
- Bir mesleği değiştirmek,
- Bir hatasını fark etmek,
- Bir fikrini değiştirebilmek…
Bunların hepsi öğrenmenin farklı biçimleridir. Çünkü öğrenmek yalnızca bilgi edinmek değil, dönüşmektir.
Son Söz
Hayat bize iki farklı ödül sunar:
- Bilmenin keyfi: Dışarıdan gelen, alkışlanan, sertifikası ve madalyası olan ödül.
- Öğrenmenin huzuru: Çok daha sessiz, kimsenin alkışlamadığı, ama insanı içeriden büyüten ödül.
Ve belki de insan ömrü boyunca kendine hep aynı soruyu sormalıdır:
“Bilmenin keyfini mi arıyorum, yoksa öğrenmenin zahmetine gerçekten talip miyim?”
Bilim, Sevgi ve Dostlukla,
Değer Sezai Şahinbey
